Sobota, 25 Stycznia 2020, imieniny: Pawła, Miłosza złóż życzenia »
BRANŻE:  
WM.pl » Ekomazury » Warmińskie opowieści pani Brygidy
2009-08-22

Warmińskie opowieści pani Brygidy

W książce wydanej z okazji 640-lecia wsi Gady, zawarte są wspomnienia mieszkańców. "Gościnnie" występuje w niej autentyczna Warmianka, Brygida Rautenberg z Kajn. Wspomnienia są tak ciekawe, że odwiedziliśmy panią Brygidę w jej domu.

Fot. Władyslaw Katarzyński

Kajny leżą daleko od szosy, w dosłownym tego słowa znaczeniu. Jedzie się do wsi boczną, wyboistą drogą przez las i pola. Ale prowadzi tędy szlak rowerowy, więc Kajny tak zupełnie nieznane nie są. W przewodnikach wymieniana jest istniejąca tu zabytkowa pompa wodna. W tym roku przypada 655-lecie istnienia wsi.
>>> Zobacz: Sołżenicyn: Prusy 1945
Brygida Rautenberg mieszka z rodziną w domu z 1856 roku. W części jest drewniany, z drewna są również otwierane okiennice. — Od rana kogut tak skrzydłami trzepał, a to znak, że przyjadą goście! — mówi z warmińskim akcentem pani Brygida.
>>> Zobacz: Pamiętajcie o kapliczkach
Mówiono po polsku
i po niemiecku
Brygida Rautenberg urodziła się w 1937 roku. Nosiła panieńskie nazwisko Goerigk. Oboje rodzice to Warmiacy. Ojciec pochodził spod Bukwałdu, matka z Kołak koło Wipsowa. W domu mówiono i po polsku, i po niemiecku. Rodzice opowiadali jej, że przed wojną drogi były takie ciężkie jak i dzisiaj, za to lasów i grzybów więcej. W domach świeciły lampy naftowe, a w każdej stajni stał koń lub para koni. No i gospodarstw było więcej. Ile? Zdaje się, że 24. Przed wojną mieszkali tu m. in. Żurawscy, Ruch, Puttkamer, Kukel, Cygler.
>>> Zobacz: Jestem Warmiakiem i Polakiem

— Elektrykę tośmy dostali dopiero w połowie lat 60! — dodaje pani Brygida. — A w jakiś czas później założono w Kajnach telefony.

Pokaż Kajny na większej mapie
We wsi jest stara pompa, z której do dzisiaj korzystają mieszkańcy. Kiedy mama pani Brygidy brała ślub w 1921 roku, to już pompa była. Jest to urządzenie wynalezione przez Michaela Mongolfiera (1740-1810), a tutaj zainstalowane pod koniec XIX wieku przez jakiegoś inżyniera. Urządzenie przepompowuje wodę ze źródła, skąd trafia do wieży ciśnień i przez siedem rur jest rozprowadzana do domów.
>>> Zobacz: Glotowo. Warmińska Kalwaria
Jak chodzono
na łosiarę
Podczas wojny Brygida Rautenberg poszła do niemieckiej szkoły. Szkoła była ośmioklasowa, nazwisk nauczycieli nie pamięta. Za to zachowała w pamięci warmińskie łosiary, czyli pielgrzymowanie.

— Na ofiarę, czyli pielgrzymki, chodziliśmy boso. Głównie do Brąswałdu na św. Piotra i Pawła, 3 km przez las, albo do Gietrzwałdu. Wcześniej zbierano pieniądze na dwie grube, wysokie świece, które kupowało się w sklepie przy olsztyńskiej katedrze lub przy ul. Prostej.
Uczestnicy pielgrzymki zbierali się pod krzyżem, na godzinę przed sumą. Odmawiano Ojcze nasz i Zdrowaś Maria. Świecę, przystrojoną wstążkami, dawano do niesienia dwóm panienkom. Ludzi szli i modlili się, każdy w swojej intencji. A to za to, żeby choroba odeszła, za szczęście w miłości, dziewczyny, żeby dostać dobrego męża. Na pielgrzymki szło się także w intencji deszczu, albo, żeby go nie było, w zależności od tego, jaka pogoda była do prac w polu przydatna. Na powitanie pielgrzymujących wychodził ksiądz. Zapalał świece i stawiał je na ołtarzu, a organista przyjmował pieniądze na ofiarę.

Wieś, jak wspominali rodzice pani Brygidy, czynnie uczestniczyła w życiu kulturalnym. Na Gody (Boże Narodzenie), chodzono z rogalami. W Kajnach znajdowała się polska biblioteczka z 40 książkami.

Gospodynie z Kajn były bardzo pracowite. Z pokolenia na pokolenie panie przekazywały sobie lokalne przepisy kuchenne. Jeden z tych przepisów pani Brygida zamieściła w książce o Gadach.

— Chodzi o szmorkol, kapustę zasmażaną — opowiada. — W garnku trzeba rozgrzać smalec albo olej i trochę cukru. Wrzucić drobno pokrojoną kapustę, posolić. Potem wrzucić następną warstwę kapusty i posolić. Mieszać. Jak zbrązowieje, dodać kwasku cytrynowego.

Wieś odcięta
od świata
Okrucieństwa wojny nie ominęły Kajn. Poszkodowana była na przykład rodzina Żurawskich. Stanisław Żurawski, polski działacz społeczno-narodowy, został pobity przez gestapo, syn Alfons, działacz młodzieżowy, ścięty w 1942 roku w więzieniu w Brandenburgu pod zarzutem zdrady państwa niemieckiego. Na wojnę zabrano wielu mężczyzn, chyba że byli rolnikami i mieli wielodzietne rodziny. Na wojnę też nie poszedł miejscowy kierownik szkoły Hartel. Wieś musiała świadczyć dostawy do wojska.

— Kiedy w styczniu 1945 roku weszli tu Rosjanie, ludzie, uprzedzeni przez władze niemieckie, pouciekali. Czerwonoarmiści spalili kilka zagród — opowiada Brygida Rautenberg. — A nauczyciel Hartel i wielu innych wyjechali na stałe do Niemiec.

Dzisiaj w Kajnach jest niespełna dziesięć domów, mieszka tu 56 osób. Przy leśniczówce utworzono Ośrodek Edukacji Leśnej dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Niestety, brak tu sklepów, usług, szkoły. Młodzież bawi się w Dywitach albo Jonkowie. Prawdziwą bolączką jest to, że do wioski nie dojeżdża żaden autobus.

Nasza Warmia
kochana
Po wojnie Brygida Rautenberg kończyła szkołę polską.
— Poznałam tam wiersze Marii Zientary-Malewskiej, która pochodziła z pobliskiego Brąswałdu — wspomina. — A potem ją samą. Była ciepła i pisała tak przepięknie o naszej Warmii.
W 2004 roku wieś obchodziła 650-lecie istnienia. Z tej okazji najstarsze mieszkanki Kajn, Cecylia Ruch i Brygida Rautenberg odsłoniły w centrum wioski głaz z pamiątkowym napisem.

Jest dumna, że syn Jerzy pełni funkcję sołtysa. A on, że Kajny zachowały w części warmińską zabudowę, starą pompę, kapliczkę i że mieszka tu jeszcze kilkoro Warmiaków, jak jego mama, którzy pielęgnują język dziadków i rodziców i potrafią coś ciekawego o wsi opowiedzieć. A są już następcy, jak młody Łukasz Ruch z sąsiedniego Bukwałdu, który nauczył się od dziadków gwary warmińskiej.

Władysław Katarzyński
w.katarzynski@ gazetaolsztynska.pl



Niemcy "wskrzesili" Hitlera. W spotach telewizyjnych ostrzegających przed AIDS kocha się on z młodą Niemką. Hasło kampanii: : "AIDS to masowy morderca". Do towarzystwa führerowi dodano Stalina i Husajna.

>>> Co o tym myślisz?




Dodaj komentarz

zgłoś nadużycie Alfred Allen, Utworzony: 2019-09-12 15:41:47

check out the ways to change default google account in chorme and android

zgłoś nadużycie www.mrgoldengoose.com, Utworzony: 2019-07-25 12:15:53

https://www.goldengoosesneaker.us/ golden goose outlet, https://www.airmax270site.com/nike-air-max-270-c-1/ air max 270, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-mid-star-c-4/ GGDB Mid Star, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-francy-c-2/ Golden Goose Francy, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-ball-star-c-1/ GGDB Ball Star, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-mid-star-c-14/ golden goose mid star, https://www.converse-outlet.com/ Converse Shoes, https://www.airmax95shoes.com/ cheap air max 95, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-francy-c-2/ Golden Goose Francy, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-superstar-c-7/ GGDB Super Star, https://www.goldengoosesaler.com/ Golden Goose Sale, https://www.yeezybooststock.com/powerphase-calabasas-c-6/ powerphase calabasas, https://www.goldengooser.com/hi-star-c-8/ golden goose hi star, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-hi-star-c-8/ Golden Goose Hi Star, https://www.newgoldengoosesneakers.com/ Golden Goose Sneakers Outlet, https://www.nikefreesale.com/nike-free-tr-c-30/ nike free tr, https://www.goldengoosesaler.com/ Golden Goose Sneakers, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-mid-star-c-4/ Golden Goose Mid Star, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-flyknit-c-2/ Air VaporMax Flyknit, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/ golden goose, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-v-star-c-8/ Golden Goose V Star, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-francy-c-2/ Golden Goose Francy, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-starter-c-15/ golden goose starter, https://www.philippemodeloutlet.com/ philippe model sneakers outlet, https://www.ggdbsneakersale.com/ GGDB Sneakers, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-superstar-c-7/ Golden Goose Superstar, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-francy-c-2/ GGDB Francy, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-slide-c-5/ golden goose slide, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-ball-star-c-5/ Golden Goose Ball Star, https://www.airmax95shoes.com/ nike air max 95, https://www.soldesgoldengoose.fr/ Golden Goose Baskets, https://www.saleggdbshoes.com/ golden goose, https://www.goldengooseshoesit.com/ Golden Goose Outlet, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-4-c-15/ Air Jordan 4, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-moc-c-5/ Air VaporMax Moc, https://www.philippemodelsale.com/ Philippe Model Sneakers, https://www.yeezybooststock.com/yeezy-boost-700-c-5/ yeezy boost 700, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/ golden goose shoes, https://www.nikefreesale.com/ nike free run shoes, https://www.goldengoosesneakerser.com/ golden goose sneakers, https://www.nikelunarsale.com/ nike lunar shoes, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-v-star-c-8/ golden goose v star, https://www.nikelunarsale.com/ nike lunar shoes outlet, https://www.sneakersgoldengoose.es/ Golden Goose Zapatillas, https://www.ggdbsneakersale.com/ GGDB, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-v-star-c-3/ Golden Goose V Star, https://www.philippemodeloutlet.com/philippe-model-mens-c-1/ Philippe Model Mens, https://www.nikefreesale.com/ nike free run shoes sale, https://www.goldengoosepascher.fr/ Golden Goose Soldes, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-v-star-c-8/ golden goose v star, https://www.converse-outlet.com/converse-monochrome-c-5/ Converse Monochrome, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-14-c-6/ Air Jordan 14, https://www.converse-outlet.com/ Converse Outlet, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-starter-c-6/ golden goose superstar, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-hi-star-c-19/ Golden Goose Hi Star, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-ball-star-c-9/ golden goose ball star, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-superstar-c-7/ Golden Goose Superstar, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-29-c-10/ Air Jordan 29, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-hi-star-c-3/ golden goose hi star, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-5-c-16/ Air Jordan 5, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-13-c-5/ Air Jordan 13, https://www.newgoldengoosesneakers.com/ Golden Goose, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-slide-c-5/ Golden Goose Slide, https://www.soldesgoldengoose.fr/ Golden Goose Pas Cher, https://www.mrgoldengoose.com/ golden goose, https://www.scarpegoldengoose.it/ Golden Goose, https://www.converse-outlet.com/converse-high-top-c-2/ Converse High Top, https://www.goldengoosesneakerser.com/ golden goose, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-9-c-20/ Air Jordan 9, https://www.mrgoldengoose.com/ golden goose sale, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-6-c-17/ Air Jordan 6, https://www.goldengoosezapatillas.es/golden-goose-hombre-c-1/ golden goose hombre, https://www.philippemodel.us.com/ Philippe Model Sneakers Outlet, https://www.saleggdbshoes.com/ golden goose sale, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-hi-star-c-3/ golden goose hi star, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-hanami-c-9/ Golden Goose Hanami, https://www.goldengoosezapatillas.es/ golden goose zapatillas outlet, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-31-c-14/ Air Jordan 31, https://www.goldengoosezapatillas.es/ golden goose hombre, https://www.goldengooseshoesit.com/ Golden Goose, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-hi-star-c-3/ Golden Goose Hi Star, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-slide-c-5/ Golden Goose Slide, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-ball-star-c-1/ golden goose ball star, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-running-c-4/ Air VaporMax Running, https://www.ggdbsneakersale.com/ Golden Goose Sneakers, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-kpu-tpu-c-8/ Air VaporMax KPU TPU, https://www.philippemodeloutlet.com/ philippe model on sale, https://www.nikefreesale.com/nike-free-advantage-c-25/ nike free advantage, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-slide-c-13/ golden goose slide, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-mid-star-c-4/ GGDB Mid Star, https://www.yeezybooststock.com/yeezy-boost-350-c-1/ yeezy boost 350, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-superstar-c-1/ Golden Goose Superstar, https://www.converse-outlet.com/ Converse Store, https://www.newgoldengoosesneakers.com/ Golden Goose Sneakers Sale, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-francy-c-2/ golden goose francy, https://www.airmax95shoes.com/ air max 95 outlet, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-hi-star-c-3/ GGDB Hi Star, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-212-c-11/ Golden Goose 2.12, https://www.philippemodelsale.com/philippe-moldel-man-c-1/ Philippe Model Man, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-superstar-c-7/ golden goose superstar, https://www.yeezybooststock.com/ yeezy boost 350 v2, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-starter-c-7/ Golden Goose Starter, https://www.goldengooser.com/ball-star-c-1/ golden goose ball star, https://www.goldengooser.com/starter-c-7/ golden goose starter, https://www.converse-outlet.com/converse-1970s-c-1/ Converse 1970s, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-v-star-c-11/ golden goose v star, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-ball-star-c-1/ GGDB Ball Star, https://www.nikelunarsale.com/ nike lunar womens, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-1-c-1/ Air Jordan 1, https://www.converse-outlet.com/converse-leather-c-3/ Converse Leather Shoes, https://www.sneakersgoldengoose.es/ Golden Goose, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-mid-star-c-4/ golden goose mid star, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-francy-c-2/ GGDB Francy, https://www.airjordanshoeser.com/jordan-rcvr-c-22/ Jordan RCVR, https://www.soldesgoldengoose.fr/ Golden Goose Chaussures, https://www.goldengoosezapatillas.es/ golden goose mujer, https://www.philippemodelsale.com/ Philippe Model Shoes, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-2-c-9/ Air Jordan 2, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-superstar-c-7/ golden goose starter, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-305-c-13/ Air Jordan 30.5, https://www.nikelunarsale.com/lunarglide-8-c-12/ nike lunarglide 8, https://www.goldengooser.com/superstar-c-4/ golden goose superstar, https://www.nikefreesale.com/nike-free-50-c-23/ nike free 5.0, https://www.airmax95shoes.com/ air max 95 sale, https://www.converse-outlet.com/converse-seasonal-color-c-6/ Converse Seasonal Color, https://www.airjordanshoeser.com/ cheap jordan shoes, https://www.mrgoldengoose.com/ golden goose sneakers, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-v-star-c-3/ Golden Goose V Star, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-hi-star-c-3/ Golden Goose Hi Star, https://www.philippemodelsale.com/ Philippe Model Sale, https://www.airmax270site.com/ cheap air max 270, https://www.yeezybooststock.com/yeezy-boost-500-c-4/ yeezy boost 500, https://www.goldengoosezapatillas.es/golden-goose-mujer-c-2/ golden goose mujer, https://www.goldengoosesneakerser.com/ golden goose outlet, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-ball-star-c-1/ Golden Goose Ball Star, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-francy-c-3/ Golden Goose Francy, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-starter-c-6/ GGDB Starter, https://www.airmax95shoes.com/ air max 95, https://www.scarpegoldengoose.it/ Golden Goose Saldi, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-ball-star-c-1/ golden goose ball star, https://www.scarpegoldengoose.it/ Golden Goose Scarpe, https://www.nikefreesale.com/nike-free-40-c-22/ nike free 4.0, https://www.converse-outlet.com/converse-low-top-c-4/ Converse Low Top, https://www.philippemodelsale.com/ Philippe Model, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-ball-star-c-1/ Golden Goose Ball Star, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-cs-c-9/ Air VaporMax CS, https://www.philippemodel.us.com/philippe-model-men-sneakers-c-1/ Philippe Model Men Sneakers, https://www.soldesgoldengoose.fr/golden-goose-homme-c-2/ golden goose homme, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-superstar-c-4/ Golden Goose Superstar, https://www.yeezybooststock.com/yeezy-boost-350-v2-c-2/ yeezy boost 350 v2, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-starter-c-6/ GGDB Starter, https://www.goldengoosepascher.fr/ Golden Goose Baskets, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-v-star-c-8/ golden goose v star, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-ball-star-c-1/ golden goose ball star, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/ golden goose deluxe brand sneakers, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-v-star-c-8/ Golden Goose V Star, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-3-c-11/ Air Jordan 3, https://www.goldengoosesneakersale.us/ golden goose, https://www.goldengooseshoesit.com/ Golden Goose Shoes, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-slide-c-5/ golden goose slide, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-mid-star-c-4/ golden goose mid star, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-hi-star-c-8/ Golden Goose Hi Star, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-starter-c-6/ golden goose starter, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-super-star-c-7/ golden goose super star, https://www.nikefreesale.com/nike-free-flyknit-c-26/ nike free flyknit, https://www.sneakersgoldengoose.it/golden-goose-uomo-c-2/ golden goose uomo, https://www.philippemodel.us.com/ Philippe Model Sneakers Sale, https://www.nikefreesale.com/ nike free run shoes outlet, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-v-star-c-3/ Golden Goose V Star, https://www.goldengoosesneakerser.com/golden-goose-hi-star-c-3/ golden goose hi star, https://www.sneakersgoldengoose.es/ Golden Goose Sneakers, https://www.yeezybooststock.com/ yeezy boost, https://www.goldengoosesneaker.us/ golden goose sneakers, https://www.newgoldengoosesneakers.com/ Golden Goose Sneakers, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-20-c-1/ Air VaporMax 2.0, https://www.sneakersgoldengoose.it/ Golden Goose Saldi, https://www.goldengooser.com/slide-c-5/ golden goose slide, https://www.goldengoosesaler.com/ Golden Goose, https://www.goldengooser.com/ Golden Goose Outlet, https://www.sneakersgoldengoose.it/ Golden Goose Sneakers, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-30-c-12/ Air Jordan 30, https://www.yeezybooststock.com/ yeezy boost 350, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-superstar-c-4/ Golden Goose Superstar, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-hi-star-c-8/ Golden Goose Hi Star, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-12-c-4/ Air Jordan 12, https://www.airvapormaxsale.com/ Air VaporMax Outlet, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-mid-star-c-4/ golden goose mid star, https://www.goldengoosepascher.fr/ Golden Goose Pas Cher, https://www.goldengooser.com/ Golden Goose, https://www.airvapormaxsale.com/ Nike Air VaporMax Shoes, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-slide-c-5/ Golden Goose Slide, https://www.airmax270site.com/ air max 270 outlet, https://www.goldengoosezapatillas.es/ golden goose zapatillas, https://www.nikelunarsale.com/ nike lunar mens, https://www.airmax95shoes.com/nike-air-max-95-womens-c-2/ Nike Air Max 95 Womens, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-starter-c-7/ Golden Goose Starter, https://www.nikefreesale.com/ nike free run mens, https://www.airmax270site.com/ air max 270, https://www.goldengooser.com/francy-c-2/ golden goose francy, https://www.nikefreesale.com/nike-free-60-c-24/ nike free 6.0, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-v-star-c-17/ Golden Goose V Star, https://www.goldengooser.com/v-star-c-3/ golden goose v star, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-slide-c-5/ GGDB Slide, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-slide-c-5/ Golden Goose Slide, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-mid-star-c-15/ Golden Goose Mid Star, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-starter-c-6/ Golden Goose Starter, https://www.nikefreesale.com/nike-free-rn-c-29/ nike free rn, https://www.nikelunarsale.com/ nike lunar on sale, https://www.nikefreesale.com/nike-fs-lite-c-27/ nike free fs lite, https://www.philippemodeloutlet.com/philippe-model-womens-c-2/ Philippe Model Womens, https://www.airmax270site.com/ nike air max 270, https://www.philippemodeloutlet.com/ philippe model outlet, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-10-c-2/ Air Jordan 10, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/ golden goose deluxe brand shoes, https://www.airvapormaxsale.com/ Air VaporMax Sale, https://www.nikefreesale.com/ nike free run womens, https://www.philippemodel.us.com/philippe-model-women-sneakers-c-2/ Philippe Model Women Sneakers, https://www.goldengooseshoesit.com/ Golden Goose Sale, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-slide-c-5/ golden goose slide, https://www.mrgoldengoose.com/ golden goose outlet, https://www.sneakersgoldengoose.it/ Golden Goose, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-hi-star-c-16/ golden goose hi star, https://www.ggdbsneakersale.com/ GGDB Sneakers Sale, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-ball-star-c-1/ Golden Goose Ball Star, https://www.sneakersgoldengoose.it/ Golden Goose Scarpe, https://www.airjordanshoeser.com/jordans-magic-2017-c-23/ Jordans Magic 2017, https://www.airmax95shoes.com/nike-air-max-95-mens-c-1/ Nike Air Max 95 Mens, https://www.scarpegoldengoose.it/golden-goose-mid-star-c-6/ Golden Goose Mid Star, https://www.philippemodeloutlet.com/ philippe model outlet online, https://www.airvapormaxsale.com/ Cheap Air VaporMax Shoes, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-slide-c-5/ Golden Goose Slide, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-ball-star-c-1/ Golden Goose Ball Star, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-95-c-6/ Air VaporMax 95, https://www.saleggdbshoes.com/ ggdb shoes sale, https://www.airmax95shoes.com/ air max 95 shoes, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-francy-c-10/ golden goose francy, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-starter-c-6/ Golden Goose Starter, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-7-c-18/ Air Jordan 7, https://www.mrgoldengoose.com/ ggdb sneakers, https://www.newgoldengoosesneakers.com/golden-goose-francy-c-2/ Golden Goose Francy, https://www.yeezybooststock.com/yeezy-boost-infant-c-3/ yeezy boost infant, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-11-c-3/ Air Jordan 11, https://www.mrgoldengoose.com/golden-goose-superstar-c-12/ golden goose superstar, https://www.goldengoosesneakersale.us/ golden goose sneakers, https://www.goldengoosesaler.com/ Golden Goose Outlet, https://www.airjordanshoeser.com/ cheap jordans online, https://www.yeezybooststock.com/ adidas yeezy boost, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-hi-star-c-3/ GGDB Hi Star, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-mid-star-c-6/ Golden Goose Mid Star, https://www.airjordanshoeser.com/ air jordan shoes, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-starter-c-13/ Golden Goose Starter, https://www.goldengoosesneaker.us/ golden goose, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-superstar-c-4/ Golden Goose Superstar, https://www.sneakersgoldengoose.es/golden-goose-ball-star-c-1/ Golden Goose Ball Star, https://www.airjordanshoeser.com/air-jordan-8-c-19/ Air Jordan 8, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/ golden goose sneakers, https://www.airmax270site.com/ air max 270 sale, https://www.philippemodel.us.com/ Philippe Model Sneakers, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-mid-star-c-4/ Golden Goose Mid Star, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-97-c-7/ Air VaporMax 97, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-mid-star-c-6/ Golden Goose Mid Star, https://www.soldesgoldengoose.fr/golden-goose-femme-c-1/ golden goose femme, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-starter-c-6/ golden goose starter, https://www.saleggdbshoes.com/ggdb-superstar-c-7/ GGDB Superstar, https://www.goldengooseshoesit.com/golden-goose-francy-c-2/ Golden Goose Francy, https://www.goldengoosepascher.fr/golden-goose-starter-c-7/ Golden Goose Starter, https://www.goldengooser.com/mid-star-c-6/ golden goose mid star, https://www.goldengooser.com/ Golden Goose Sneakers, https://www.airjordanshoeser.com/jordan-future-c-21/ Jordan Future, https://www.goldengoosesneaker.us/golden-goose-francy-c-2/ golden goose francy, https://www.goldengoosesneakersale.us/ golden goose sneakers sale, https://www.goldengooser.com/ Golden Goose Sale, https://www.sneakersgoldengoose.it/golden-goose-donna-c-1/ golden goose donna, https://www.philippemodelsale.com/philippe-moldel-woman-c-2/ Philippe Model Woman, https://www.philippemodel.us.com/ Philippe Model, https://www.goldengoosesneakersale.us/ golden goose outlet, https://www.saleggdbshoes.com/ ggdb shoes, https://www.ggdbsneakersale.com/ggdb-slide-c-5/ GGDB Slide, https://www.goldengoosesaler.com/golden-goose-slide-c-7/ Golden Goose Slide, https://www.soldesgoldengoose.fr/ Golden Goose Soldes, https://www.airvapormaxsale.com/ Air VaporMax, https://www.goldengoosedeluxebrandsneakers.us/golden-goose-francy-c-2/ golden goose francy, https://www.goldengoosesneakerser.com/ golden goose sale, https://www.goldengoosesneakersale.us/golden-goose-sneakers-c-1/ golden goose sneakers, https://www.airvapormaxsale.com/air-vapormax-plus-c-3/ Air VaporMax Plus

zgłoś nadużycie qqq, Utworzony: 2019-06-21 09:56:23

[b]coach outlet[/b]
[b]adidas outlet[/b]
[b]yeti cup[/b]
[b]canada goose[/b]
[b]pandora jewelry outlet[/b]
[b]christian louboutin[/b]
[b]adidas yeezy[/b]
[b]tennessee titans jerseys[/b]
[b]air jordan[/b]
[b]lacoste polo shirts[/b]
[b]air jordans[/b]
[b]nike outlet[/b]
[b]malone souliers[/b]
[b]basketball shoes[/b]
[b]yeti cup[/b]
[b]gucci handbags[/b]
[b]nike free flyknit[/b]
[b]pandora charms[/b]
[b]air jordan[/b]
[b]toms[/b]
[b]nike air max[/b]
[b]jordan retro[/b]
[b]uggs outlet[/b]
[b]moncler outlet[/b]
[b]jordan shoes[/b]
[b]valentino outlet[/b]
[b]michael kors outlet clearance[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]air jordan shoes[/b]
[b]coach factory outlet[/b]
[b]parajumpers outlet[/b]
[b]adidas superstar[/b]
[b]fitflops sale clearance[/b]
[b]jimmy choo outlet[/b]
[b]fitflop shoes[/b]
[b]maui jim sunglasses[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]converse shoes[/b]
[b]ray ban sunglasses[/b]
[b]pandora jewelry[/b]
[b]michael kors outlet store[/b]
[b]coach factory outlet[/b]
[b]toms shoes[/b]
[b]nike outlet[/b]
[b]nike outlet[/b]
[b]birkenstock sandals[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]pandora uk[/b]
[b]christian louboutin uk[/b]
[b]pandora jewelry[/b]
[b]fila shoes[/b]
[b]air max 2017[/b]
[b]nike air max[/b]
[b]roshe run[/b]
[b]pandora jewelry official site[/b]
[b]converse uk[/b]
[b]fitflops[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]seattle seahawks jersey[/b]
[b]coach outlet online[/b]
[b]canada goose jackets[/b]
[b]cheap jordans[/b]
[b]kevin durant shoes[/b]
[b]gymshark leggings[/b]
[b]miu miu handbags[/b]
[b]canada goose jackets[/b]
[b]hermes outlet[/b]
[b]coach outlet clearance[/b]
[b]nike air max 2017[/b]
[b]kate spade outlet[/b]
[b]manolo blahnik[/b]
[b]hermes outlet[/b]
[b]guess canada[/b]
[b]toms shoes[/b]
[b]cheap jordan shoes[/b]
[b]nmd adidas[/b]
[b]louboutin outlet[/b]
[b]polo ralph lauren outlet[/b]
[b]pandora jewelry [/b]
[b]denver broncos jerseys[/b]
[b]puma[/b]
[b]cheap jordans free shipping[/b]
[b]canada goose jackets[/b]
[b]north face outlet[/b]
[b]cheap snapbacks[/b]
[b]cheap soccer jersey[/b]
[b]polo outlet[/b]
[b]pandora outlet[/b]
[b]coach factory outlet online[/b]
[b]mont blanc pens[/b]
[b]north face outlet[/b]
[b]ugg pas cher[/b]
[b]coach outlet[/b]
[b]adidas yeezy shoes[/b]
[b]air max 2018[/b]
qqq

zgłoś nadużycie cai123, Utworzony: 2018-10-10 08:17:17

cai123 10.10
coach factory outlet online
tory burch handbags
nike free 3.0
marlins jerseys
adidas ultra boost
ralph lauren
city royals jerseys
ysl handbags
orioles jerseys
fitflop uk
ugg outlet
adidas superstar shoes
ugg outlet online
canada goose outlet
twins jerseys
pandora charms sale clearance
jimmy choo outlet
converse outlet
christian louboutin sale
air jordan shoes
canada goose outlet store
north face jackets
kate spade outlet online
polo ralph lauren outlet online
ugg outlet online
coach bags
cheap jordans free shipping
nike cortez classic
birkenstock outlet store
converse shoes
birkenstock outlet
rolex replica watches
rolex replica watches for sale
moncler
yeezy boost 350
pandora jewelry store
air max
uggs outlet
ecco outlet
ralph lauren outlet online
kate spade outlet
adidas nmd r1
durant shoes
ugg outlet store
pandora charms sale clearance
adidas outlet
padres jerseys
tiffany and co jewelry
jordans
adidas yeezy boost 350
timberland shoes
coach factory outlet online
yeezy shoes
coach outlet online
pandora charms outlet
coach outlet
pandora rings
canada goose sale
fitflops sale
gucci outlet online
cheap oakley sunglasses
birkin handbags
yeezy boost
oakley sunglasses outlet
columbia outlet
michael kors
nike outlet online
pandora jewelry outlet
coach outlet online
polo ralph lauren outlet
white sox jerseys
cheap ray ban sunglasses
coach outlet online
salvatore ferragamo
uggs outlet
christian louboutin shoes
nike shox shoes
coach factory outlet online
north face outlet store
michael kors outlet online
coach factorty outlet store
canada goose outlet
coach outlet online
michael kors outlet online
kobe shoes
cheap jordans
michael kors outlet online
kate spade outlet online
ralph lauren sale clearance uk
asics outlet store
supreme clothing
pandora charms sale
ugg boots outlet
red bottoms
retro 11
ugg boots
canada goose
fitflop sandals
michael kors outlet store
mulberry uk
ugg boots
canada goose jackets
mlb jerseys wholesale
birkenstock uk
kate spade handbags
louis vuitton outlet online
coach factory outlet online
ugg outlet store
adidas shoes
birkenstock outlet store
ralph lauren sale clearance uk
lacoste polo shirts
kate spade outlet
dansko shoes
air max outlet
hermes bag
uggs outlet online
nike zoom shoes
fred perry outlet
timberland outlet
salvatore ferragamo outlet
canada goose jackets
birkenstock shoes
michael kors canada
canada goose coats
pandora jewelry
dr martens
adidas nmd r1
true religion jeans
nike outlet store
kate spade outlet online
ralph lauren sale
adidas outlet store
coach outlet store online
pandora jewelry
fitflop sandals
air max 1
uggs outlet store
cheap jordans
supra for sale
ralph lauren outlet online
coach factory outlet online
rolex replica watches
air jordan retro
michael kors outlet clearance
angels jerseys
canada goose parka
moncler jackets
devil rays jerseys
ugg canada
ugg outlet
pandora charms outlet
moncler outlet online
coach outlet online
underarmour outlet
ugg shoes
kate spade purses
michael kors outlet online
salvatore ferragamo shoes
mont blanc pen
ecco outlet
cheap jordan shoes
coach outlet online
ugg boots
salomon outlet
coach outlet store
cheap jordan shoes
coach outlet online
moncler outlet
pandora charms outlet
pandora jewelry outlet
yeezy boost 350
diamondbacks jerseys
nike air max 90
pandora jewelry
supra for sale
dr martens boots
pg 2 shoes
pandora charms outlet
canada goose outlet store
ugg outlet store
michael kors outlet store
cheap jordans for sale
michael kors bags
christian louboutin shoes
moncler coats
nike air max 2019
uggs outlet store
coach factory outlet
kate spade outlet online
kate spade bags
moncler outlet online
adidas originals
coach canada outlet
louboutin outlet
adidas outlet store
michael kors outlet
air more uptempo
michael kors handbags
adidas yeezy boost
coach factory outlet
ugg outlet store
coach factorty outlet online
adidas shoes
ecco shoes for women
philipp plein outlet
nfl jerseys
discount oakley sunglasses
polo outlet online
michael kors handbags
cheap ray ban sunglasses
kate spade handbags
coach outlet online
cheap jordan shoes
kyrie 4
cheap air jordans
cheap air max
nike running shoes
air max 95
pandora jewelry
louis vuitton outlet online
nike zoom
coach outlet store online
oakley sunglasses wholesale
fitflops sale
fitflop sandals
canada goose coats
pandora outlet
ralph lauren uk
coach factorty outlet online
pandora charms
toms outlet store
uggs outlet
coach outlet online
burberry outlet store
louis vuitton outlet store
air max 87
red bottom heels
canada goose outlet online
fendi handbags
fitflop shoes
mont blanc pens
air max
hermes outlet
fitflops sale clearance
ralph lauren uk
canada goose outlet
michael kors canada
nike air max 2018
air max 90
vans outlet store
nike outlet store
ugg outlet
kate spade outlet store
canada goose outlet store
ugg outlet online
moncler outlet store
ugg boots outlet
toms outlet online
coach factory outlet online
ray ban glasses
michael kors
coach outlet online
cheap air jordans
timberland shoes
yeezy shoes
ugg boots outlet
timberland boots
coach canada
coach factory outlet online
pandora charms
michael kors outlet store
nike shoes
coach factory outlet
toms shoes
cheap jordan shoes
coach outlet canada
ronaldo jerseys
nike outlet online
louboutin shoes
moncler outlet online
cheap oakley sunglasses
ralph lauren uk
uggs outlet
burberry outlet
gucci outlet online
coach outlet online
christian louboutin shoes
red bottom
coach factory outlet online
moncler outlet store
coach outlet canada
michael kors outlet clearance
nike air max 97
kate spade outlet
canada goose
ralph lauren uk
kobe shoes
birkenstock shoes outlet
braves jerseys
coach factory outlet
converse all star
columbia shoes
cartier watches
kate spade handbags
nike huarache shoes
ugg boots
christian louboutin shoes
fitflops uk
oakley sunglasses outlet
kate spade outlet online
reebok outlet
adidas yeezy
pandora charms sale clearance
cheap oakley sunglasses
adidas sneakers
michael kors outlet
polo ralph lauren
timberland outlet
new balance outlet
nfl jerseys
nike sneakers
dodgers jerseys
coach factory outlet online
canada goose outlet
michael kors outlet online
prada outlet online
valentino outlet
canada goose outlet store
cheap air jordans
nike huarache shoes
ecco shoes
timberland shoes
new balance outlet store
fitflops sale
moncler outlet online
ugg outlet online
ugg canada
coach outlet
louis vuitton outlet
mulberry outlet uk
brewers jerseys
ugg boots
nike outlet
pandora outlet store
coach factorty outlet store
nike tessen
ray bans
birkenstock sale
pandora jewelry
coach outlet store
uggs outlet
coach outlet canada
louboutin outlet
ugg boots
nike air presto
adidas yeezy shoes
kate spade bags
adidas outlet store
moncler outlet
ralph lauren outlet online
pandora charms sale
nike cortez classic
birkenstock outlet
coach outlet online
jordan shoes
jimmy choo shoes
polo ralph lauren outlet online
canada goose jacket
lebron james shoes
jimmy choo
air jordans
pandora sale clearance
kate spade handbag
pandora jewelry
coach outlet online
adidas outlet online
cheap oakley sunglasses
kate spade purses
christian louboutin shoes
cheap nike shoes
coach outlet store online
birkenstock sandals
discount oakley sunglasses
adidas nmd runner
mariners jerseys
nike shoes
adidas nmd r1
ugg outlet online
hermes bags
ralph lauren outlet online
kate spade outlet online
kate spade outlet online
astros jerseys
supreme shirts
cheap jordan shoes
jordan shoes
fred perry polo shirts
canada goose outlet store
nike react shoes
reds jerseys
kate spade handbags
pirates jerseys
pandora charms outlet
timberland boots outlet
ecco outlet
yeezy boost 350
nike free 5.0
coach factory outlet online
coach outlet online
ugg boots
pandora charms
polo ralph lauren outlet
nike air max 2018
kate spade outlet online
polo ralph lauren outlet online
supreme uk
kate spade handbags
coach factory outlet online
supreme shirts
rangers jersey
coach outlet canada
michael kors outlet store
coach outlet store online
tory burch outlet online
michael kors outlet canada
hermes bags
canadian goose jacket
coach factory outlet online
longchamp outlet online
louboutin shoes
louis vuitton outlet
pandora jewelry outlet
nike outlet store online
canada goose
skechers outlet
timberland outlet
uggs outlet
cheap jordan shoes
pandora charms
pandora charms outlet
ugg outlet
pandora canada
tory burch outlet store
dr martens boots
adidas outlet online
louis vuitton factory outlet
air max shoes
coach outlet store online
coach factory outlet online
moncler outlet
philipp plein
nike outlet store
discount oakley sunglasses
rockies jerseys
swarovski outlet
gucci outlet store
ralph lauren sale
ugg outlet
canada goose
basketball shoes
michael kors outlet store
coach factory outlet
mlb jerseys cheap
nike outlet
canada goose jackets
canada goose jackets
christian louboutin sale
michael kors outlet online
cheap jordans
tiffany and co outlet
canada goose coats
mets jerseys
coach outlet online
moncler coats
louis vuitton factory outlet
vans outlet
michael kors outlet clearance
cheap ray ban sunglasses
coach outlet online
canada goose outlet
coach factory outlet online
canada goose
louis vuitton handbags
air more money
nike dunks
adidas campus shoes
nike sneakers
yeezy shoes
canadian goose
nike shoes outlet
moncler coats
coach outlet store online
coach outlet store online clearance
ugg outlet store
cheap nfl jerseys wholesale
tiffany outlet
nike air max 97
pandora outlet
michael kors outlet clearance
ralph lauren
fake rolex
polo ralph lauren outlet
michael kors outlet store
michael kors outlet clearance
jordan shoes for sale
nmd adidas
adidas stan smith
prada shoes
athletics jerseys
tory burch outlet online
adidas outlet online
adidas store
birkenstock outlet online
ugg outlet store
longchamp outlet
moncler outlet store
ysl outlet
air max shoes
indians jerseys
coach outlet online
blue jays jerseys
uggs on sale
coach factory outlet
ugg outlet
pandora charms sale
ugg outlet
longchamp outlet
asics outlet
canada goose
kate spade outlet online
nike air max zero
longchamp
kate spade handbags
adidas superstars
true religion outlet store
uggs outlet
coach factory outlet
swarovski crystal
uggs outlet
cai123 10.10

Edytor Sp. z o.o. informuje, że nie ponosi odpowiedzialności i w żaden sposób nie ingeruje w treść wypowiedzi umieszczanych w komentarzach, zastrzega sobie jedynie prawo do usuwania, w ciągu 24 godzin, listów o treści reklamowej, sprzecznej z prawem, wzywających do nienawiści rasowej, wyznaniowej, etnicznej czy też propagujących przemoc oraz treści powszechnie uznanych za naganne moralnie, społecznie niewłaściwe i naruszających zasady Netykiety. Przypominamy, że osoby zamieszczające opinie, o których mowa powyżej, mogą ponieść za ich treść odpowiedzialność karną lub cywilną.
oceń artykuł:
( 4 )      dobry

Forum Ekologia

    zielona lekcja

    Przyroda Warmii i Mazur
    okiem Krzysztofa Pawlukojcia